wychowanie w Sparcie

Trzonem pierwotnego państwa spartańskiego była żyzna dolina rzeki Eurotas zamknięta między dwoma pasmami górskimi Parnonu i Tajgetu zwana Lakonią. To tu około 1100 r. p.n.e. przybyli z północnego zachodu Półwyspu Bałkańskiego Dorowie, którzy dzięki swej wojowniczości, lepszemu uzbrojeniu pokonali mieszkających tam Achajów, a nad brzegiem rzeki założyli stolicę państwa. Sparta prowadząc liczne wojny podporządkowała sobie ludność sąsiadujących z nią krain południowego Peloponezu. Zdobyte ziemie podzieliła między siebie, a podbitą ludność zmieniła w niewolników.

              Historia Sparty, jej kultura, obyczaje, wychowanie, funkcjonowanie instytucji państwowych wiążą się z imieniem na wpół legendarnego króla
i prawodawcy spartańskiego – Likurga, żyjącego prawdopodobnie około IX w. p.n.e. Likurg po dziś dzień uznawany jest za twórcę ustroju państwowego Sparty, a przez historyków za legendarnego prawodawcę spartańskiego. Uważany jest także za organizatora systemu wychowania w Sparcie.

              W historii wychowania Sparty wyróżnia się dwa okresy. Pierwszy dotyczył królów i arystokracji rodowej; drugi obejmujący dzieci wolnych obywateli związany z przygotowaniem ich do celów obronnych, wynikających
z sytuacji zewnętrznej i wewnętrznej państwa.

              W pierwotnym systemie wychowania młodzieży w Sparcie obowiązywały przyjęte przez wszystkie plemiona greckie zwyczaje z Iliady
i Odysei Homera ustalone około X – VII w. p.n.e. Zabiegom wychowawczym poddawano wówczas przede wszystkim synów królewskich oraz synów najbardziej wpływowych arystokratycznych rodów. Nie było to wychowanie
w dosłownym znaczeniu  lecz nauczanie, ponieważ ówczesna teoria głosiła, że cnoty nie można nikomu wpoić. Można ją tylko odziedziczyć po przodkach, którzy otrzymali ją w darze od bogów[1]. Rządząca wówczas arystokracja, uważała za absurdalne aby cnotami mógł odznaczać się zwykły obywatel. Przymiotami tymi obdarzony był tylko król oraz jego krewni czyli najwyższa arystokracja. Była to jedyna warstwa społeczna, której dane było pielęgnowanie cnoty podarowanej patryjarsze rodu przez bogów. Cnota była dziedziczna, wiec wszyscy potomkowie znamienitych rodów nabywali ją poprzez dziedziczenie razem
z majątkiem. Młodzież arystokratyczna otrzymywała odpowiednie wychowanie, które w znacznej mierze ułatwiało rozwój otrzymanej od przodków cnoty. Zadanie nauczyciela polegało na udzielaniu chłopcom wiadomości typowo technicznych, mających przygotować ich do prawidłowego wypełniania czynności o charakterze wojskowym. Każdy młodzieniec królewskiego
i arystokratycznego pochodzenia miał w przyszłości zostać dobrym, odważnym żołnierzem i zręcznym, wytrawnym politykiem. Zgodnie z tym założeniem uczono młodzież kierowania końmi w czasie jazdy rydwanem, rzutu oszczepem, posługiwania się bronią, przygotowywania przemówień niezbędnych aby przekonać słuchaczy do swoich racji. Praca nauczyciela polegała na urobieniu chłopców do ustalonego wzorca zgodnie z  panującą ideologią. Nauczyciel nie był upoważniony do wywierania wpływu na kształtowanie charakteru potomków arystokratycznego rodu według własnej woli.

              Stara arystokracja grecka, wyjaśniając niższym warstwom społecznym swoje prawo do władzy  odwoływała się do woli bogów, którzy ją i jej potomków wyznaczyli do piastowania wysokich urzędów poprzez przyznanie im z tytułu urodzenia cnót niezbędnych do ich sprawowania. Rozwijając tę teorię arystokraci negowali skuteczność czynności pedagogicznych wpajając niższym stanom, że wychowanie i nauczanie nie może zmienić złego człowieka
w dobrego. Twierdzili oni, że cech takich jak odwagi, dzielności na polu bitwy, roztropności niezbędnej w rządzeniu nie można  nikomu wpoić, jeżeli nie przyniósł ich we krwi na świat w dniu urodzenia.

              Głównym celem polityki spartańskiej była ekspansja przeciw sąsiednim krainom. Częste walki z sąsiadami oraz wewnętrzne potyczki stały się powodem rozkładu stosunków rodowych  i powstanie państwa o ustroju niewolniczym, opartego na wyzysku zniewolonej ludności. Wyzysk niewolników miał szczególnie okrutny charakter i był przyczyną wielu powstań. Zmusiło to spartan  do życia w warownych obozach i ciągłej gotowości bojowej.

              W drugiej połowie VIII w. p.n.e. Spartanie rozpoczęli zaborczą wojnę przeciwko sąsiedniej Mesenii. W rezultacie ludność bogatej i urodzajnej krainy została podbita, ziemie podzielone między spartiatów a mieszkańcy zmienieni
w niewolników i zmuszeni do pracy na rzecz zwycięzców.  W końcu VII w. p.n.e. doszło do drugiej wojny meseńskiej, spowodowanej ciężkim położeniem podbitej ludności. Również i ta wojna zakończyła się zwycięstwem Spartan. Podbój Mesenii stał się punktem zwrotnym w historii Sparty. Dzięki jej wcieleniu do państwa spartańskiego obszar jego wzrósł do 8 tysięcy km2
a ludność podwoiła się. Spartanie stanowili znikomą mniejszość w państwie
w stosunku do ujarzmionych niewolników. Sytuacja ta wpłynęła na politykę państwa spartańskiego. Utrzymanie zwierzchnictwa nad pozostałymi warstwami społecznymi było możliwe tylko wtedy, kiedy cały ustrój Sparty, styl życia, wychowanie dzieci i młodzieży zostanie dostosowane do naczelnego zadania jakim było zmilitaryzowane państwo
[2]. Spartanie stworzyli ustrój, który przetrwał około 300 lat (VII – IV w. p.n.e.). państwo przyjęło formę tyrani politycznej. Pełnoprawni obywatele Sparty żyjący w ciągłym stanie trwogi
o przyszłość  własną i dzieci zorganizowali swoje życie publiczne w taki sposób aby wszystko w nim było podporządkowane konieczności utrzymania społeczeństwa w stałym pogotowiu do walki. Codzienne życie Spartan przypominało swą organizacją obóz wojskowy. Społeczeństwo składało się
z trzech odrębnych klas mających różne prawa i obowiązki.

1)     Spartiaci – stanowili stosunkowo niewielką grupę, byli pełnoprawnymi członkami wspólnoty politycznej. Całość tej społeczności liczyła około 40 tysięcy ludzi wraz ze starcami i dziećmi. Charakterystyczną cechą tej warstwy społecznej była rezygnacja ze wszystkich działań o charakterze gospodarczym. Spartiaci stanowili zamkniętą, dziedziczną warstwę zawodowych wojowników, przygotowywanych do walki, przez całe życie pełniących funkcje militarne lub sposobiących się do ich wykonywania. Podstawą bytu spartańskiej rodziny był dział z ziemi tzw. terytorium obywatelskie przydzielany przez wspólnotę, obejmował najlepsze grunty
z doliny Eurotasu i meseńskiej doliny Stenyklaros. Działu ziemi nie można było sprzedać ani zastawić. Uprawiali go zależni chłopi tzw. heloci. Istniało prawo dziedziczenia ziemi a posiadał je najstarszy syn
[3]. Charakterystyczną cechą spartańskiego życia był jego surowy charakter, potępienie luksusu oraz dążenia do gromadzenia bogactwa. Obowiązywał zakaz posiadania złotych i srebrnych monet, w obrocie wewnętrznym dopuszczano tylko pieniądz żelazny. Sferę życia indywidualnego
i rodzinnego ograniczono do minimum na rzecz życia zbiorowego. Nawet w sprawie życia i wychowania dzieci nie decydowali rodzice lecz specjalnie powołana do tego celu komórka.. Odpowiednie wychowanie
i tryb życia modelowały bardzo silnie umysł młodego spartanina, czyniąc go posłusznym lojalnym wobec innych obywateli, ograniczały jego horyzonty myślowe do spraw dotyczących tylko państwa, sprawiały, że był podatny w bardzo silnym stopniu na działanie opinii publicznej. Państwo narzucało surowe rygory w zakresie sposobu myślenia, ubioru, typu domostw, wyposażenia itd. Charakterystyczne dla spartańskiego sposobu myślenia i postępowania było odrzucenie sztuki wygłaszania przemówień. Obowiązkiem Spartanina było wyrażanie się lakoniczne czyli krótko, rzeczowo, bez zbędnych ubarwień. Każdy Spartanin był typowym zautomatyzowanym, pozbawionym własnej woli, pragnień
i poglądów wykonawcą dążeń całej zbiorowości.

2)     Periojkowie – warstwa niepełnoprawna, którą stanowili kupcy, rzemieślnicy, rolnicy. Była to ludność podbitych państw, która w zamian za rezygnację z walki otrzymała uprawnienia w dziedzinie gospodarczej, całkowicie natomiast pozbawiona została praw politycznych.

3)     Heloci – byli niewolnikami, pozbawionymi praw politycznych, na których spoczywał ciężar uprawy całej ziemi należącej do prawowitych obywateli Sparty. Helotami stawała się ludność podbijanych w czasie wojen terenów. Niewolnicy związani byli w sposób trwały z uprawianymi przez nich działami ziemi należącymi do spartiatów. Stanowili oni własność państwa, zatem nie można ich było wyzwolić ani sprzedać.

               Sparta zachowała monarchię, która w większości greckich państw – miast znikła. Oryginalną rzeczą był fakt, że posiadała dwóch królów należących do dwóch różnych rodzin. Królowie odgrywali istotną rolę w państwie. W czasie wojen dowodzili wojskami, jednak ich wewnętrzne kompetencje były ograniczone przez eforów. Królowie mieli prawo do gwardii osobistej składającej się wyłącznie z wybranych młodych spartan. Wszyscy spartanie, którzy przeszli przez agoge (wychowanie) posiadający pełnię praw obywatelskich tworzyli Zgromadzenie. Był to bardzo liczny twór, liczący około 9000 ludzi. Jego uprawnienia zostały określone w pisemnym akcie zwanym Wielką Retrą. Inicjatywa zwoływania posiedzeń Zgromadzenia należała do członków Rady Starszych zwanej Geruzją. Królowie sprawowali władzę
w porozumieniu z Geruzją pod kontrolą Eforów, wybieranych przez zgromadzenie wszystkich Spartan. W szczególnych przypadkach również królowie a potem Eforowie mieli prawo zwoływać Zgromadzenie. Poza tym Zgromadzenie musiało się zbierać systematycznie w ustalonych terminach. Na jego posiedzeniach dokonywano poprawek w zgłoszonych wnioskach, podejmowano decyzje o wojnie i pokoju, wybierano członków rady, eforów oraz innych urzędników.

               Geruzja składała się z 28 członków wybieranych dożywotnio spośród obywateli, którzy ukończyli sześćdziesiąty rok życia. Dwaj królowie wchodzili do niej z urzędu. Jej uprawnienia były bardzo szerokie: debatowanie nad wszelkimi sprawami państwa, pełniła funkcje trybunału sądzącego poważniejsze przestępstwa.

               Eforowie w składzie pięciu osób wybierani byli przez Zgromadzenie na okres jednego roku. Kierowali przebiegiem agoge, pilnowali bezpieczeństwa wewnętrznego. Przyjmowali posłów z innych państw i decydowali czy sprawa, którą przynieśli warta jest przedstawienia Geruzji i Zgromadzeniu. Byli sędziami nadzorowali helotów i periojków. Co miesiąc Eforowie i królowie składali przysięgę. Królowie, że będą przestrzegać prawa, eforowie, że będą popierać ich decyzje pod warunkiem wywiązania się z przyjętego zobowiązania[4].

               Sparta będąc w swej historii jednym ciągłym obozem wojskowym, uzurpując sobie prawo do hegemoni w Grecji musiała prowadzić wojny i mieć odmienny od wszystkich system wychowania. System wychowawczy w Sparcie miał na celu uczynienie z każdego  spartanina wojownika. Było to najważniejsze po obronie kraju zadanie. Służyło wyłącznie celom państwa i całkowicie skupiało się w jego rękach. Podstawowym prawem spartańskiego wychowania było to, iż wszyscy obywatele a więc i dzieci są własnością państwa. Stworzono przepisy zajmujące się dzieckiem, jeszcze przed jego narodzinami. Troszczono się już o samo małżeństwo. Bezżenność pociągała za sobą utratę czci i różne formy upokorzenia np. Na rozkaz państwa dorośli bezżenni musieli zimą obchodzić nago agorę, śpiewając pieśni o upokarzającej treści. Ci którzy nie założyli rodzin nie mogli liczyć na szacunek należny ludziom starszym[5]. Państwo czuwało nad tym, aby jego obywatele nie żenili się ani zbyt wcześnie ani zbyt późno. Celem małżeństwa było rodzenie silnych i zdrowych dzieci. Sparta realizowała politykę eugenizmu i regulacji zaludnienia. Nadzór państwa nad wychowaniem rozpoczynał się od chwili narodzin. Nad organizacją wychowania czuwała Rada Starszych (geruzja) oraz Eforowie. Rodzice mieli obowiązek przedstawić noworodka gerontom, którzy po zbadaniu go orzekali czy nowa istota rokuje nadzieje na silnego i dzielnego obywatela – żołnierza. Dzieci słabe, kalekie często płci żeńskiej porzucano w górach Tajgetu, gdzie ginęły lub brane były przez pasterzy. Dziecko uratowane od śmierci przez niewolnika automatycznie stawało się niewolnikiem. Dzieci zdrowe i silne pozostawały pod opieką rodziców głównie matek. Niemowlęta kąpano w wodzie i winie. Nie pozwalano na krępowanie dzieci, gdyż uważano że dziecko wolnego narodu nie powinno znać więzów niewoli. Pozwalano piastunkom na dręczenie dzieci
i szczypanie, aby uczyły się godnego znoszenia bólu.

               Do 7 roku życia wszystkie dzieci spartańskie wychowywały się w domu pod opieką rodziców. Po ukończeniu 7 roku życia dziewczęta nadal pozostawały w domu rodzinnym. Przysposabiano je do prowadzenia gospodarstwa domowego
i wychowywania dzieci, uczono muzyki, tańca, śpiewu. Istotną rolę
w wychowaniu kobiet pełniło wychowanie fizyczne. Hartowanie ciał oraz siła fizyczna uchodziły w Sparcie za największy wdzięk niewiast. Młode spartanki, aż do czasu wyjścia za mąż uprawiały te same ćwiczenia fizyczne co mężczyźni. Ćwiczenia obejmowały biegi, skoki, rzut dyskiem, zapasy a ich celem było między innymi przygotowanie młodej spartanki do wydawania na świat zdrowego, silnego potomstwa – przyszłych obrońców ojczyzny. Będąc mężatką spartanka całkowicie poświęcała się powinnościom i obowiązkom rodzinnym, rodziła i wychowywała dzieci.

               Szczególny nacisk kładziono w Sparcie na wychowanie chłopców. Młodzież płci męskiej uważano za główną siłę ustroju państwowego. Chłopcy po ukończeniu 7 roku życia rozpoczynali intensywną naukę, przechodzili do szkół państwowych, zorganizowanych na wzór koszar wojskowych, w których przebywali do 18 roku życia. Byli zorganizowani w normalne oddziały wojskowe, dowodzone przez bardziej rozwiniętych rówieśników. Opiekunem chłopców w trakcie nauki był pajdonom. Aby przyzwyczaić chłopców do znoszenia bólu, trudów i niewygód oraz by ich zahartować pajdonom polecał im chodzić z gołą głową oraz boso przez cały rok w prostej szorstkiej i lekkiej odzieży. W celu uodpornienia chłopców na ból skazywani byli raz w roku na chłostę w świątyni Artemidy pod nadzorem specjalnej kapłanki, która odpowiednimi znakami regulowała siłę i czas trwania razów, ten który nie okazał bólu i wytrzymał najwięcej razów otrzymywał wieniec zwycięzcy, a ten który okazał ból doznawał pogardy[6]. Młodzi spartanie spali wspólnie na prostych przygotowanych własnoręcznie posłaniach z trzciny lub trawy. Materiał na posłanie należało wyrwać samodzielnie nad brzegami rzeki Eurotas bez użycia noża. O każdej porze roku zażywali kąpieli i uczyli się pływania w Eurotasie. Kto nie pojął tej sztuki wyrażano się o nim w sposób pogardliwy jako
o wyjątkowym nieuku. Pożywienie ich było bardzo skromne, chłopcy sami je przygotowali dla wszystkich według ustalonej kolejności. Spryt i wytrzymałość na głód wyrabiano poprzez głodzenie. Prowokowano w ten sposób do popełnienia kradzieży żywności w taki sposób aby nikt tego nie zauważył.
W przypadku schwytania chłopca na gorącym uczynku skazywano go na ciężkie kary. Za zręcznie i niepostrzeżenie dokonaną kradzież nagradzano pochwałą. Oprócz wyrabiania hartu na ból i wszelkie niewygody wychowanie spartańskie zmierzało do budzenia w chłopcach męstwa wojennego i pragnienia zwycięstw na polu bitwy. Okres trwania zabiegów wychowawczych dzielił się na trzy etapy:

1)     Okres od 8 – 11 lat – przeznaczony na gry i zabawy na świeżym powietrzu oraz na lżejsze ćwiczenia fizyczne.

2)     Okres 12 – 16 lat – młodzież tzw. pampajsów poddawano bardzo surowej dyscyplinie. Uprawiane przez nich ćwiczenia miały charakter militarny. W tym okresie chłopcy mieli zakaz opuszczania koszar, w których mieszkali.

3)     Okres 17 – 20 lat – to najcięższy okres zwany efebią, przygotowujący do trudów życia wojskowego.  Poświęcony on był w całości musztrze wojskowej, ćwiczeniom we władaniu bronią, marszom wojskowym, rzucaniu dyskiem i oszczepem, zapasom atletycznym i wykonywaniu trudnych prac o charakterze wojskowym. Pajdonom chcąc przyzwyczaić efebów do widoku krwi często zabierał ich w pobliże rozgrywających się bitew lub organizował nocne wyprawy do siedzib helotów i zezwalał na zabijanie niewolników schwytanych poza ich domostwami – takie praktyki nosiły nazwę kryptei[7].

               Po ukończeniu efebii każdego młodego spartanina obowiązywała 10 letnia służba wojskowa i dopiero po jej odbyciu w wieku 30 lat stawał się pełnoprawnym obywatelem Sparty. Wojsko spartańskie było klasycznym przykładem wojska zawodowego[8].

               Kolejnym obowiązkiem obywatela spartańskiego był ożenek, gdyż tego wymagał interes państwa. Życie rodzinne miało dość swoisty charakter. Spartanin nadal od świtu do nocy prowadził skoszarowany tryb życia, biorąc czynny udział w różnych pracach wojskowych lub nadzorując pracę efebów. Taki obowiązek wobec państwa spoczywał na spartaninie aż do ukończenia 60 roku życia. Dzięki takiemu wychowaniu stworzyli spartanie pierwszą i wówczas jedyną armię stałą, gotową w każdej chwili do akcji zbrojnej przeciw wrogom zewnętrznym i wewnętrznym państwa[9].

                           Wychowanie spartańskie było prawdziwą szkołą posłuszeństwa, które uważano za najważniejszą cnotę każdego obywatela. Od najmłodszych lat uczono go wykonywać bez protestów wszelkie rozkazy. Wpajano mu przekonanie, że żyje dla dobra publicznego a nie dla siebie. Zawsze żył
w gromadzie pod czujnym nadzorem zwierzchników, którzy starannie wyrabiali w nim obojętność na wygody i cierpienia oraz pogardę dla zbytku. Charakterystyczną cnotą spartan była małomówność oraz zwięzłe wyrażanie myśli tzw. mowa lakoniczna  np. matki mówiły do synów szykujących się do walki podając im tarcze: „z nią lub na niej” co oznaczało, że powróci z nią do domu jako zwycięzca lub na tarczy jako martwy. Każdy spartanin miał wpojoną teorię, że śmierć wyżej jest ceniona od haniebnego życia
[10].  Wychowanie spartańskie dostosowane wyłącznie do potrzeb militarnych zupełnie nie troszczyło się o rozwój umysłowy młodzieży. Nie obejmowało nawet nauki czytania i pisania. Troskę o te umiejętności pozostawiano domowi rodzinnemu. Kładziono natomiast duży nacisk na pamięciowe opanowanie przez chłopców głównych ustaw państwowych oraz historii własnego narodu, zwłaszcza jego bohaterskich czynów wojennych, poetyckich utworów patriotycznych oraz pieśni wojskowych.

               Wychowanie to mimo jednostronnego charakteru, zapoczątkowało teorię, głoszącą że troska o rozwój młodzieży jest jednym z najważniejszych zadań jakie stoi przed państwem. Jednostronne wychowanie przyniosło również wiele ujemnych skutków dla spartan. Spowodowało szorstkość zewnętrzną
i wewnętrzną w ich zachowaniu, monotonność życia i zajęć, brak zróżnicowania indywidualnego w narodzie, ciasnotę duchową, ograniczenie horyzontów, umysłu.

                Sparta jest wzorem wychowania obywatelskiego, stworzyła typ wzorowego obywatela, który bez wahania i oporów wewnętrznych poświęcał życie w imię wpojonych wartości i ideałów. Kiedy tężyzna moralna przestała ożywiać spartan, kiedy złamała się ich energia militarna przestali odgrywać jakąkolwiek rolę w ogólnogreckim życiu[11].



[1] Ł. Kurdybacha, op. cit., s. 58.

 

[2] J. Wolski, op. cit., s. 178.

[3] Szerzej. B. Bravo, E. Wipszycka, Historia starożytnych Greków, Warszawa 1988.

[4] Szerzej, B. Bravo, E. Wipszycka,  Historia starożytnych Greków, Warszawa 1988.

[5] S. Możdżeń, op. cit. s.18.

[6] Ł. Kurdybacha, op. cit. s. 61.

[7] S. Możdżeń, op. cit., s.19.

[8] Szerzej, Historia armii greckiej, (w) Tak  żyli ludzie, Wrocław 1991, s. 28 – 29.

[9] J. Wolski, op. cit., s. 179.

[10] S. Możdżeń, Historia wychowania.  Wybór źródeł, Kielce 1996, s. 15.

[11] S. Kot, op. cit., s. 36.